Được biết Gs đang triển khai dự án Lúa Miến Ngọt nhằm sản xuất cả lương thực, thực phẩm và nhiên liệu sinh học, xin Gs cho độc giả của báo Hà nội mới biết vài điều về lúa Miến.
Lúa Miến (còn gọi là Miến) thuộc họ thực vật rất phổ biến có tên khoa học là Hòa Thảo (Poaceae, Gramineae). Cho đến nay, thuộc họ này đã có 1823 kí danh của các chi (genus) ghi trong cơ sở dữ liệu GRIN, trong đó có hơn 700 chi khác nhau và khoảng 11.000 loài (species). Diện tích cây cỏ thuộc họ Hòa Thảo chiếm khoảng 20% toàn bộ thảm thực vật trên Trái Đất. Họ này là họ thực vật quan trọng nhất đối với toàn bộ nền kinh tế của loài người; ngoài tre, trúc và các bãi thức ăn gia súc,... họ này còn chứa 9 nguồn lương thực chủ yếu (Mì, Ngô, Gạo, Đại mạch, Miến, Yến mạch, Mạch đen, Kê, Kiều mạch).
Miến (Sorghum Moench) là một chi trong 700 chi nói trên, có 105 kí danh loài của Miến được ghi trong cơ sở dữ liệu GRIN. Theo hướng sử dụng thì Miến được chia thành 4 nhóm: Miến hạt (grain sorghum), Miến ngọt (sweet sorghum), Miến chổi (broom sorghum) và Miến cỏ (grass sorghum). Miến hạt và Miến ngọt chủ yếu cho ta lương thực, thực phẩm, và ethanol sinh học, ngoài ra còn cho ta thức ăn tươi và khô cho gia súc gia cầm, do đó người ta còn gọi Miến là cây trồng thần diệu (miracle crop) vì nó cho ta 4 F (food, feed, fuel, forage), một loại cây trồng đa mục tiêu. Miến cỏ chủ yếu cho ta thức ăn gia súc, ngoài ra còn dùng làm vật liệu xây dựng. Miến chổi chủ yếu cho ta vật liệu làm chổi và cùng với thân lá của các Miến khác được tái chế làm vật liệu xây dựng như ván dăm (chipboard), ván gỗ sinh thái (eco-friendly wood board), ví dụ ván Kirei đang được bán tại Mỹ với giá 75 US$/m 2 . Đặc điểm chung quan trọng của các loài Miến là: cây trồng có mùa vụ ngắn ngày, đòi hỏi ít nước và có thể phát triển ở các vùng đất nhiệt đới bán khô cằn (semi-arid tropics), nơi thường có nhiều người nghèo sinh sống. Bộ Nông nghiệp Mỹ sẽ tài trợ cho một hội nghị quốc tế diễn ra vào tháng 8/2008 ở Houston ( Texas ) nhằm nghiên cứu tiềm năng sản xuất ethanol của lúa Miến ngọt.
Miến ngọt đã được trồng trên 42 triệu hecta tại hơn 100 nước (nhiều nhất ở Mỹ , Nigeria , Ấn độ, Trung quốc, Mexico , Xuđăng và Argentina ). Về hạt Miến, riêng năm 2006, các nước châu Phi đã sản xuất được 21,6 triệu tấn (trong đó, riêng Nigeria : 10,5 triệu tấn), Mỹ: 10 triệu tấn, Ấn độ: 7,8 triệu tấn, Mexico : 5,5 triệu tấn. Theo cơ quan thống kê của Liên hiệp quốc COMTRADE, trong 5 năm 2002-06 tổng lượng xuất khẩu hạt Miến trên toàn cầu là 28,5 triệu tấn, trong đó 5 nước xuất khẩu hàng đầu là: Mỹ (86,1%), Argentina (6,21%), Pháp (2,56%), Brazil (1,65%), Trung quốc (1,18%). Năm nước nhập khẩu hàng đầu là: Mexico (55%), Nhật (24,2%), Tây Ban Nha (5,54%), Ý (2,3%), Xu đăng (1,33%).
Theo Gs, phát triển lúa Miến ngọt, nhất là để làm nhiên liệu sinh học, có ảnh hưởng đến an ninh lương thực không, có đạt được mục tiêu “lưỡng lợi” không ?
Hoàn toàn không ảnh hưởng đến an ninh lương thực, mà ngược lại vì các lý do sau đây:
- Có thể trồng Miến tại các vùng bán khô cằn, thậm chí gần hoang hóa, nơi không thể trồng được lúa gạo. Diện tích các vùng đất như thế ở nước ta còn nhiều (có lẽ có khoảng 9,3 triệu hecta đất hoang hóa, 4,3 triệu hecta đất đồi núi chưa sử dụng, cần rà soát lại 3 loại rừng để dành thêm đất cho rừng sản xuất, chưa kể 8,1 triệu hecta đất lâm nghiệp đã được giao phân tán, do đó cần có chính sách và phương thức thích hợp tích tụ đất).
- Một trong các biện pháp để giúp an ninh lương thực là Đa dạng hóa nguồn lương thực, tăng thêm các nguồn lương thực thay thế (alternative food crop). Theo thống kê chính thức của Trung tâm thương mại quốc tế ITC và COMTRADE thì trong tổng số 272 triệu tấn 9 loại lương thực được xuất khẩu trên thị trường toàn cầu trong năm 2006 thì hạt Miến chiếm vị trí thứ năm (1,92%) sau Mì và Meslin (44,84%), Ngô (33,43%), Gạo (9,31%) và Đại mạch (8,62%). Sau lúa Miến là Yến mạch (1,07%), Mạch đen (0.69%), Kê (0.07%) và Kiều mạch (0,05%).
- Ngoài việc cho “sinh khối ngọt” từ thân và cành để làm ethanol sinh học, Miến ngọt còn cho hạt: khoảng 5 tấn đến 10 tấn một hecta trong một vụ 100 -140 ngày (tùy theo giống). Hạt Miến ngọt không chỉ là lương thực thực phẩm, mà còn là một nguyên liệu quí cho thực phẩm. Ví dụ, mạch nha và bia làm từ Mì, Đại mạch, Yến mạch và Mạch đen thường chứa Gluten là nguồn gốc của bệnh Xiliac. Nhưng mạch nha và bia làm từ hạt Miến ngọt không chứa gluten, nên trên thị trường thế giới nó được gọi là mạch nha và bia không gluten (gluten-free malt, gluten-free beer). Hạt Miến còn thay thể nguyên liệu nhập khẩu để làm mạch nha và bia. Theo cơ quan thống kê của Liên hiệp quốc COMTRADE, trong 3 năm 2004-06, mỗi năm Việt nam nhập khoảng 142.584 tấn hạt nguyên liệu mạch nha với giá trung bình chưa thuế là 400 USD/tấn. Cũng trong thời gian đó, mỗi năm Việt nam nhập khoảng 10.536 tấn mạch nha và bột thực phẩm ít cacao với tốc độ tăng trung bình về nhập khẩu hàng năm là 36% . Với một nước tiêu thụ bia lớn như Việt nam, việc bổ sung thêm nguồn nguyên liệu tốt như Miến là một hướng đột phá nhiều hứa hẹn, cần phải làm sớm.
- Không chỉ là nguồn lương thực thay thế, Miến ngọt còn là nguồn nguyên liệu bổ sung cho việc sản xuất ethanol sinh học, thay thế một phần nguyên liệu khác như ngô, sắn, mía, ....do đó góp phần tăng cường an ninh lương thực. Theo Quyết định của Thủ tướng chính phủ số 177/2007/QĐ-TTg ngày 20/11/2007 thì đến năm 2010 Việt nam phải sản xuất được 5000 tấn ethanol sinh học, năm 2015 là 250.000 tấn ethanol và biodiesel, năm 2025 là 1,8 triệu tấn ethanol và biodiesel. Để đạt được mục tiêu đó, thật là khó thực hiện các qui định chung về bảo đảm an ninh lương thực nếu không có nguồn nguyên liệu thay thế thích hợp. Hơn nữa, ethanol sinh học sản xuất từ Miến có giá thành thấp hơn. Tại Ấn độ giá thành sản xuất một lít ethanol từ Miến ngọt là 0,46 USD so với 0,58 USD nếu làm từ mía và 0,56 USD nếu làm từ ngô. Theo kinh nghiệm thực tế của hãng Rusni Distilleries (Ấn độ), để chạy một nhà máy ethanol sinh học công suất 40 tấn/ngày thì cần 6800 hecta vùng trồng cây nguyên liệu Miến ngọt (nếu giống cây bình thường) hoặc 4500 hecta vùng cây nguyên liệu (nếu giống cây tốt). Vậy nếu ước lượng đại thể thì để đạt chỉ tiêu 5000 tấn ethanol sinh học vào năm 2010 thì chúng ta phải trồng được 1900-2900 hecta Miến ngọt vào đầu năm 2010.
Xin cho biết khó khăn lớn nhất mà Gs đang gặp khi triển khai dự án
Dự án Sinh học thực vật ứng dụng (applied phytobiology), mà công ty SECOIN đang triển khai, mới đang ở giai đoạn nghiên cứu định hướng (pilot study) nên chưa gặp khó khăn gì lớn như loại khó khăn khi phát triển đại trà trên thực địa. Dự án, với nội dung không chỉ là lúa Miến, sẽ được thực hiện trên 4 hecta, gồm 2 phòng thí nghiệm và một số vườn ươm, các kết quả thực nghiệm tại đây sẽ được áp dụng thử trên 170 hecta thực địa thuộc 2 trang trại của chúng tôi tại Quảng Ninh và Hà Tĩnh. Điều thuận lợi đầu tiên mà chúng tôi có được là sự ủng hộ nhiệt tình của chính quyền địa phương nơi chúng tôi đặt phòng thí nghiệm và các vườn ươm, sự hưởng ứng tâm huyết của cán bộ khoa học và kỹ sư của công ty, sự hợp tác hào hứng của các nhà khoa học ngoài công ty và đặc biệt là sự cùng hợp tác nghiên cứu của công ty HANHWA RESOURCES CO., LTD. (Hàn quốc). Chúng tôi cũng đã nhận được nhiều lời khuyên và gợi ý của các nhà khoa học Mỹ, Úc, Trung quốc, Pakistan , Ấn độ, Philippines .
Tuy nhiên khó khăn lớn hiện nay của chúng tôi là nghiên cứu chọn lọc hoặc lai được giống lúa Miến ngọt có sản lượng cao về thân ngọt (sweet stalk) và sản lượng hợp lý về hạt. Đây là công việc khó khăn nhất vì dưới 4 loài Miến ngọt chính lại có hàng trăm thứ (variety), hàng trăm cây trồng riêng (cultivar), lại có rất nhiều dòng lai, một giống lúa Miến ngọt nào đó có thể phát triển rất tốt ở nước khác nhưng có thể không thích hợp với Việt nam. Điều đó đòi hỏi phải nghiên cứu công phu, nghiêm túc và tốn nhiều thời gian. Hiện nay chúng tôi đã và sẽ có một số hạt giống lúa Miến ngọt của Anh quốc, Pakistan , Ấn độ, Bờ biển Ngà, Thái lan và Trung quốc. Chúng tôi sẽ mời một số chuyên gia trong nước và nước ngoài để nghiên cứu chọn lọc hoặc/và lai giống tốt thích hợp với thổ nhưỡng và khí hậu của một số vùng của Việt nam. Phát triển và chế biến lúa Miến ngọt là một vấn đề mới, còn ít công trình nghiên cứu lớn, ngoài các nghiên cứu rất giá trị của viện ICRISAT (Ấn độ). Tại Trung quốc, với sự hỗ trợ của FAO, Viện Đại học nông nghiệp Thẩm Dương đã nghiên cứu 58 dòng lúa Miến ngọt và chọn lọc ra một số giống tốt thích hợp với miền Đông Bắc Trung quốc, trong đó có 2 giống có tên là Shen Nong 2 (140 ngày, 45 tấn thân và cọng, 5 tấn hạt trên 1 hecta) và Shen Nong 4 (105 ngày, 22,5 tấn thân và cọng, 7,5 tấn hạt trên 1 hecta). Trong tháng 9 sắp tới chúng tôi sẽ gửi một đoàn sang làm việc với Viện Đại học này và với Viện KIB (Kunming Institute of Botany) để bàn kế hoạch hợp tác nghiên cứu về giống cây và công nghệ sản xuất ethanol từ lúa Miến ngọt. SECOIN đã đăng ký làm thành viên của Hiệp hội Ethanol Miến ngọt (SSEA: Sweet Sorghum Ethanol Association) có trụ sở tại Mỹ và đã có kế hoạch hợp tác với hãng Silly Yak Foods Pty Ltd (Australia) về kỹ thuật sản xuất mạch nha từ hạt Miến ngọt.
Chúng tôi mong nhận được sự chỉ đạo thiết thực của Bộ Nông nghiệp và PTNT, Bộ Tài nguyên và Môi truờng và của UBND Hà nội. Chúng tôi sẽ rất vui mừng được tuyển dụng các sinh viên tốt nghiệp có lòng say mê nghiên cứu trồng trọt và chế biến lúa Miến ngọt. Chúng tôi thiết tha kính mời sự hợp tác của các nhà khoa học và doanh nghiệp liên quan.
Hà nội, ngày 29 tháng 5 năm 2008
PGS Đinh xuân Bá
Chủ tịch HĐQT công ty SECOIN
Tel: 0913207676; E-mail: dxb@secoin.vn
